‘n Hou teen die kop kan vinnig gebeur, maar tekens van ‘n kopbesering of harsingskudding wys nie altyd dadelik nie. Jy kan eers ure later hoofpyn, naarheid of ‘n vreemde mistigheid in jou kop ervaar.
Harsingskudding by volwassenes is ‘n ligte traumatiese breinbesering, maar dit moet nooit ligtelik opgeneem word nie. Selfs sonder verlies van bewussyn kan iemand harsingskudding hê.
Die veiligste plan is om die persoon dop te hou, rus te gee en ná enige betekenisvolle hou teen die kop professioneel te laat beoordeel word. Kry vroeg hulp wanneer iets nie reg voel nie.
Belangrikste punte
- ’n Harsingskudding kan ná ’n hou, val of skielike rukbeweging ontstaan, selfs sonder verlies van bewussyn. Simptome soos hoofpyn, duiseligheid, naarheid, verwarring of geheueverlies kan eers ure later verskyn.
- Hou die persoon minstens die eerste 24 uur fyn dop en laat ’n verantwoordelike volwassene by hom of haar bly. Vermy alkohol, bestuur, sport, swaar werk en slaappille terwyl ’n harsingskudding moontlik is.
- Bel onmiddellik 112 of kry noodhulp vir rooi vlae soos herhaalde braking, toenemende hoofpyn, ’n aanval, swakheid, onduidelike spraak, ongelyke pupille of probleme om wakker te bly.
- Herstel moet geleidelik plaasvind, met relatiewe rus aan die begin en ’n stadige terugkeer na gewone aktiwiteite. Maak ’n afspraak met ’n dokter as simptome ná twee weke nie duidelik verbeter nie, of enige tyd vererger.
Wat ‘n harsingskudding aan die brein doen
Die brein dryf in vloeistof binne die skedel. Met ‘n harde stamp, val of skielike rukbeweging beweeg dit vinnig binne-in die skedel. Só kan ‘n harsingskudding tydelike veranderinge in breinfunksie veroorsaak, selfs sonder sigbare skade.
‘n Harsingskudding kan ná ‘n motorongeluk, val, sportbotsing, aanval of fisieke mishandeling ontstaan. Rugbyspelers ken die risiko, maar ‘n val in die badkamer kan net so ernstig wees.
Jy hoef nie jou kop direk te slaan om ‘n harsingskudding te kry nie. ‘n Harde ruk aan die nek kan ook die brein laat beweeg.
Bewusteloosheid is nie nodig nie
Party mense dink ‘n mens moet eers verlies van bewussyn ervaar voordat daar sprake van ‘n harsingskudding is. Dit is nie waar nie. Verwarring, ‘n dowwe gevoel of geheueverlies oor die oomblikke rondom die gebeurtenis kan voldoende wees.
Die Mayo Clinic se oorsig van harsingskuddingstekens beskryf onder meer suis in die ore, moegheid, dowwe sig, naarheid en braking. Iemand kan ook stadig antwoord of sukkel om ‘n gesprek te volg.
Tekens van harsingskudding by volwassenes
Die simptome van harsingskudding verskil van mens tot mens. Sommige voel binne minute sleg, terwyl ander eers die volgende dag besef dat iets fout is. Hou dus minstens die eerste 24 uur fyn dop.
Liggaamlike simptome wat maklik misgekyk word
Hoofpyn is algemeen, maar dit is nie die enigste teken nie. Harsingskudding kan ook sonder verlies van bewussyn voorkom, so let op vir:
- Duiseligheid, swak balans of ‘n gevoel dat die kamer draai.
- Naarheid, braking, dowwe of dubbele sig.
- Gevoeligheid vir lig, harde geraas of skerms.
- Moegheid, slaperigheid of ‘n gevoel van druk in die kop.
- Suis in die ore of ‘n vreemde smaak in die mond.
Die CDC se lys van ligte breinbesering-simptome noem ook sigprobleme, lig- en geraassensitiwiteit, asook balansprobleme.
Veranderinge in denke, bui en slaap
‘n Volwassene ná ‘n harsingskudding lyk soms heel normaal, maar voel nie soos hulself nie. Hulle kan stadig dink, sukkel om te fokus of geheueverlies ervaar. Om iets te vergeet bewys egter nie op sy eie ‘n diagnose nie.
Emosionele veranderinge soos irritabiliteit, hartseer, angs en ongewone emosies kan ook voorkom. Nagrus verander dikwels: iemand rus baie meer, lê snags wakker of word gereeld wakker.
Simptome wat eers later begin, is steeds belangrik. Moenie aanvaar die persoon is veilig bloot omdat hy of sy aanvanklik normaal lyk nie. Dit waarborg nie veiligheid nie en sluit ‘n harsingskudding nie uit nie.
Wanneer ‘n kopbesering ‘n noodgeval is
Bel onmiddellik nooddienste, of neem die persoon na ‘n ongevalle-eenheid, as enige rooi vlag by ‘n harsingskudding verskyn. Skakel 112 vanaf ‘n selfoon in Suid-Afrika vir dringende mediese aandag.
Rooi vlae by ‘n harsingskudding
Kry dadelik hulp as die persoon:
- ‘n verlies van bewussyn ervaar, nie wakker bly nie of moeilik wakker gemaak kan word;
- herhaaldelik braak;
- toenemende pyn het;
- verward, rusteloos of ongewoon aggressief raak;
- onduidelik praat, mense of plekke nie herken nie;
- swakheid, gevoelloosheid of swak koördinasie aan een kant kry;
- ‘n aanval of stuiptrekking kry;
- een pupil groter as die ander het;
- helder vloeistof of bloed uit die neus of ore het.
‘n Aanhoudende erge hoofpyn, loopprobleme en veranderinge in sig vra ook vinnige ondersoek. Die NHS se riglyne oor harsingskudding beklemtoon dat hoofpyn, duiseligheid, naarheid en ‘n verdwaasde gevoel ná ‘n moontlike harsingskudding nie afgemaak moet word nie.
Wie het ekstra risikofaktore?
Ouer volwassenes moet ná ‘n harsingskudding besonder versigtig wees. Dieselfde geld vir iemand wat medikasie gebruik wat die bloed verdun, ‘n bloedstollingsprobleem het, baie alkohol gedrink het of reeds ‘n vorige besering aan die kop gehad het.
By hierdie groepe kan bloeding in of om die brein makliker voorkom, en komplikasies kan moeiliker raak om raak te sien. Moenie wag vir ernstige simptome voordat jy advies kry nie.
Eerste hulp ná ‘n hou teen die kop
Bly kalm en keer dat die persoon weer val of verder seerkry. Laat hom of haar sit of lê waar dit veilig is, maar moenie die nek beweeg as daar nekpyn, tinteling of swakheid is nie. Kry mediese hulp as enige teken van ‘n harsingskudding vererger of nuwe simptome ontwikkel.
As daar ‘n wond bloei, druk ‘n skoon lap liggies daarop. Moenie harde druk gebruik as jy ‘n ingeduikte deel van die skedel, ‘n diep wond of iets wat in die wond steek, sien nie.
Wat om gedurende die eerste 24 uur te doen
‘n Verantwoordelike volwassene moet by die beseerde persoon bly, veral die eerste nag. Praat gereeld met hom of haar en let op veranderinge in antwoorde, gedrag of wakkerheid, wat op ‘n harsingskudding kan dui.
‘n Koue kompres, toegedraai in ‘n dun lap, kan 10 tot 15 minute op ‘n geswelde plek gehou word. Moenie dit direk op die vel plaas nie. Gee klein slukkies water as die persoon wakker is en nie aanhou braak nie.
Vermy alkohol, bestuur, sport, swaar werk en slaappille. Dit kan ‘n harsingskudding se simptome vererger of dit moeiliker maak om ‘n gevaarlike verandering raak te sien. Die persoon kan slaap, maar moenie hom of haar alleen laat nie.
Moenie sommer enige pynmiddel of boereraad gebruik nie
Moenie aspirien, ibuprofen of ander medikasie op eie houtjie gebruik nie. Vra ‘n dokter of apteker om die situasie te beoordeel voordat jy dit gebruik, veral as ‘n harsingskudding moontlik is. Hierdie middels kan bloeding meer riskant maak wanneer ‘n ernstiger kopbesering nog nie uitgesluit is nie.
Moenie kruiedruppels, sterk mengsels of alkohol gebruik om duiseligheid of pyn te “behandel” nie. Dit kan jou oordeel en balans verder benadeel. Gewone boererate vir alledaagse hoofpyn pas byvoorbeeld nie by ‘n harsingskudding voordat ernstige besering uitgesluit is nie.
Harsingskudding by volwassenes en die hersteltydperk
Die herstel van ‘n harsingskudding is geleidelik en verskil van persoon tot persoon. Baie mense verbeter binne ongeveer twee weke, maar dit is nie ‘n waarborg nie. As jy te gou werk, oefen of lank voor ‘n skerm sit, kan simptome terugkeer.
Rus, maar moenie dae lank in ‘n donker kamer lê nie
Die eerste dag of twee vra relatiewe rus. Slaap wanneer jy moeg is, drink genoeg vloeistof en eet eenvoudige maaltye as naarheid dit toelaat.
Daarna help ‘n geleidelike terugkeer na gewone roetine dikwels meer as totale bedrus. Begin met kort, kalm aktiwiteite soos ‘n rustige stap in die erf, ligte huiswerk of ‘n paar minute se lees.
Stop of verminder die aktiwiteit as simptome van die harsingskudding toeneem. Dit help om verdere ongemak en moontlike komplikasies te voorkom. Rus dan totdat die simptome weer bedaar voordat jy dit later korter probeer.
Keer stapsgewys terug werk toe
Praat met jou dokter as jou werk bestuur, hoogtes, masjiene, vinnige besluite of fisieke arbeid behels. Ná ‘n harsingskudding kan jy tydelik korter dae, meer pouses of minder skermtyd nodig hê.
Begin oefening eers weer wanneer ‘n gesondheidswerker bevestig dat jou herstel van die harsingskudding voldoende is. ‘n Tweede hou teen die kop voordat die herstel voltooi is, kan gevaarlik wees. Hervat aktiwiteite met ‘n risiko vir kontak eers wanneer jy simptoomvry is en jou dokter se plan volg.
Wanneer simptome ná ‘n harsingskudding nie wil weggaan nie
Soms hou pyn, duiseligheid, swak konsentrasie of slaapprobleme langer aan ná ‘n harsingskudding. Dit kan op post-harsingskudding sindroom dui.
Dit beteken nie iemand verbeel hom of haar simptome nie. Die simptome is werklik, en werk, gesin en gewone take kan skielik moeilik raak. Dit kan ook tot depressie en angs bydra.
Kry hulp vir hoofpyn, bui en slaap
Maak ‘n afspraak met ‘n dokter as simptome ná twee weke nie duidelik verbeter nie. Enige verslegting vereis mediese aandag.
‘n Dokter kan ander oorsake en moontlike komplikasies uitsluit, en jou na ‘n fisioterapeut, arbeidsterapeut, sielkundige of ander spesialis verwys. Rehabilitasie kan kognitiewe terapie insluit, afhangend van jou simptome en behoeftes.
Die Mayo Clinic se inligting oor aanhoudende simptome oor post-harsingskudding sindroom noem geheueverlies, angs, prikkelbaarheid en slaapveranderinge as moontlike probleme.
Hou ‘n eenvoudige dagboek. Skryf neer wanneer pyn begin, hoe lank dit duur, hoeveel jy slaap en watter aktiwiteite jou slegter laat voel. Dit gee die dokter nuttige inligting.
Aanhoudende simptome word nie beter deur jouself te forseer nie. ‘n Rustige, aangepaste herstelplan gee die brein kans om te herstel.
Praktiese maniere om nog kopbeserings te voorkom
Niemand kan elke ongeluk keer nie, maar voorkomende maatreëls kan die risiko van harsingskudding verlaag. Dra ‘n veiligheidsgordel en volg veiligheidsreëls by die werk. Helms dra tydens fiets- en motorfietsry kan die risiko van harsingskudding verminder, maar geen helm skakel die moontlikheid van ‘n kopbesering uit nie.
Maak jou huis veiliger deur los matte vas te sit, donker gange te verlig en nat vloere dadelik droog te maak. Ouer mense kan ook baat vind by ‘n oogtoets en ‘n hersiening van hul geneesmiddels as duiseligheid of val gereeld voorkom. Sulke voorkomende maatreëls help om valle en die kans op harsingskudding te beperk.
By rugby, fietsry en ander sportsoorte met ‘n botsingsrisiko moet niemand speel bloot omdat hulle nie wil teleurstel nie. Hoofpyn, verwardheid of ‘n verdwaasde gevoel ná ‘n stamp kan op harsingskudding dui. Die speler moet onmiddellik uit die spel kom en deur ‘n gesondheidswerker beoordeel word voordat hy of sy terugkeer.
Gereelde vrae
Kan ’n mens ’n harsingskudding hê sonder om bewusteloos te raak?
Ja. Verlies van bewussyn is nie nodig nie; verwarring, geheueverlies, duiseligheid, naarheid of ’n verdwaasde gevoel kan ook op ’n harsingskudding dui.
Wanneer is ’n kopbesering ’n noodgeval?
Kry onmiddellik hulp vir tekens soos herhaalde braking, ’n toenemende erge hoofpyn, ’n aanval, swakheid aan een kant, onduidelike spraak, ongelyke pupille of as die persoon moeilik wakker gemaak kan word. Skakel 112 vanaf ’n selfoon in Suid-Afrika vir dringende mediese hulp.
Mag iemand met ’n moontlike harsingskudding slaap?
Die persoon kan slaap, maar moenie hom of haar alleen laat nie. ’n Verantwoordelike volwassene moet die persoon dophou en let op veranderinge in wakkerheid, antwoorde of gedrag.
Hoe lank neem dit om van ’n harsingskudding te herstel?
Baie mense verbeter binne ongeveer twee weke, maar herstel verskil van persoon tot persoon. Keer geleidelik terug na werk en aktiwiteite, en verminder die aktiwiteit as simptome toeneem.
Watter pynmiddel kan ek ná ’n hou teen die kop gebruik?
Moenie aspirien, ibuprofen of ander medikasie op eie houtjie gebruik voordat ’n dokter of apteker advies gegee het nie. Vermy ook alkohol, kruiedruppels en sterk mengsels, omdat dit simptome of gevaarlike veranderinge moeiliker kan maak om raak te sien.
‘n Veilige besluit ná ‘n kopstamp
Harsingskudding by volwassenes kan subtiel begin. ’n Hoofpyn, duiseligheid of vergeetagtigheid ná ’n hou teen die kop vereis dat die persoon fyn dopgehou word. Simptome van harsingskudding kan ook later verskyn, daarom bly professionele beoordeling belangrik.
Neem elke moontlike harsingskudding ernstig op, selfs al lyk die persoon aanvanklik goed. By enige rooi vlag is onmiddellike mediese aandag nodig, sodat ’n moontlike harsingskudding en ernstiger breinbesering vinnig geëvalueer kan word.