‘n Aanval kan skielik begin, selfs by iemand wat minute tevore heeltemal normaal gelyk het. Rukbewegings en ‘n val kan skrikwekkend wees. Sommige aanvalle veroorsaak bewusteloosheid, maar nie elke aanval nie.
Wanneer ‘n volwassene ‘n epileptiese aanval kry, hoef jy nie die oorsaak dadelik te ken nie. Beskerm die persoon teen besering, meet hoe lank die aanval duur en weet wanneer om nooddienste te bel.
Hier is hoe om kalm op te tree totdat die persoon herstel of mediese hulp opdaag. Hierdie inligting vervang nie professionele mediese advies, ‘n dokter se diagnose of noodbehandeling nie.
Belangrikste punte
- Beskerm die persoon teen beserings, skuif gevaarlike voorwerpe weg en meet hoe lank die aanval duur.
- Moenie die persoon vashou of enigiets in die mond plaas nie; draai hom of haar op die sy sodra dit veilig is.
- Bel 112 vanaf ‘n selfoon of 10177 vir ‘n ambulans as die aanval langer as 5 minute duur, herhaal sonder normale herstel, of met asemhalingsprobleme, beserings of ‘n eerste bekende aanval gepaardgaan.
- Bly kalm en naby nadat die rukbewegings ophou, hou die persoon op die sy en gee eers kos, water of medikasie wanneer hy of sy heeltemal wakker is en veilig kan sluk.
- Een aanval beteken nie outomaties dat iemand epilepsie het nie; ‘n dokter moet moontlike oorsake ondersoek en verdere behandeling beplan.
Hoe lyk ‘n epileptiese aanval?
Epilepsie is ’n neurologiese versteuring waarin abnormale elektriese breinaktiwiteit aanvalle kan veroorsaak. Een aanval, of selfs herhaalde toevalle, beteken egter nie outomaties dat iemand epilepsie het nie. Lae bloedsuiker, alkoholonttrekking, ’n kopbesering, beroerte en ernstige infeksie is moontlike oorsake; genetiese faktore kan soms ’n agtergrondrol speel.
Die simptome van aanvalle kan baie verskil, selfs by mense wat met epilepsie leef. Nie elke aanval lyk soos die bekende beeld van hewige stuiptrekkings nie. Party mense raak stil, staar voor hulle uit of herhaal bewegings, terwyl ander verward raak. Hierdie tekens kan ook aanvalle wees.
Fokale aanvalle begin in een deel van die brein
Fokale aanvalle begin in een gedeelte van die brein. Met fokale aanvalle kan iemand vreemde reuke of smake ervaar, skielik bang voel, staar of aan klere pluk. Sommige mense maak ook koubewegings of loop verward rond.
Soms bly die persoon bewus, maar kan nie behoorlik antwoord nie. Moenie aanneem hy of sy is dronk, ongehoorsaam of aggressief nie. Praat rustig, verwyder gevaar en bly naby totdat die verwarring bedaar.
Veralgemeende aanvalle raak albei kante van die brein
Die simptome van hierdie twee patrone kan verskil. By veralgemeende aanvalle, soos tonies-kloniese aanvalle, kan die persoon styf raak, val, bewusteloos raak en daarna ritmies ruk. Die asemhaling kan vir ’n kort tyd onreëlmatig lyk. Speeksel, ’n byt op die tong en verlies van blaasbeheer kan ook voorkom.
Die ritmiese rukbewegings van tonies-kloniese aanvalle stop meestal vanself, maar die hersteltyd kan lank voel. Die persoon is daarna dikwels uitgeput, deurmekaar en aan die slaap. Epilepsie kan dus baie verskillend lyk, van stil staar tot hewige rukbewegings.
Eerste hulp tydens ‘n epileptiese aanval
Die eerste minute maak saak, en Die CDC se noodhulp-riglyne vir aanvalle beklemtoon drie basiese stappe: beskerm die persoon, hou tyd en hou die lugweg so veilig moontlik.
Bly by die persoon en stuur iemand anders om hulp te kry, veral as daar gevaar naby is, soos verkeer, water, ‘n trap of ‘n warm stoof.
Beskerm die persoon teen besering
Skuif harde of skerp voorwerpe weg. Help die persoon versigtig grond toe as hy of sy val, indien jy dit veilig kan doen. Plaas iets sag onder die kop, soos ‘n opgerolde baadjie of kussing.
Maak ‘n stywe kraag, serp of das los. Haal ‘n bril af indien dit maklik en veilig kan gebeur. Moenie die liggaam tydens stuiptrekkings vashou of probeer stilmaak nie.
Begin dadelik jou foon se tydhouer. Meet die tyd vanaf die oomblik waarop die aanval of rukbewegings begin.
Mense onthou ‘n aanval dikwels as langer as wat dit was. ‘n Presiese tyd help paramedici en die dokter om die situasie te beoordeel.
Draai die persoon op die sy sodra dit veilig is
Moenie die liggaam met geweld draai terwyl dit aktief ruk nie. Plaas die persoon op die sy sodra die bewegings dit toelaat of wanneer dit veilig kan gebeur. Laat die mond na onder wys, sodat speeksel of braking kan uitloop en nie die lugweg blokkeer nie. Moenie iets in die mond plaas nie.
Bly by die persoon en praat kalm, selfs al lyk dit of hy of sy jou nie hoor nie. Hou nuuskierige mense op ‘n afstand en beskerm die persoon se privaatheid, veral in ‘n winkel, kantoor of openbare plek.
Wat jy nooit tydens ‘n aanval moet doen nie
Baie ou raad rondom aanvalle is gevaarlik. ‘n Persoon kan nie sy of haar tong insluk nie. Iets in die mond kan tande breek, die kakebeen beskadig of verstikking veroorsaak.
Hou die mond leeg en gee niks om te drink nie
Moenie vingers, ‘n lepel, lap, kos, water, tee, pille, kruiedruppels of enige ander voorwerp in die mond sit nie. Gee ook niks per mond totdat die persoon heeltemal wakker is en veilig kan sluk nie.
Boererate is nie veilige behandeling vir epilepsie nie. Ongetoetste of alkoholbevattende mengsels kan skade en newe-effekte veroorsaak, of met voorgeskrewe medikasie inmeng.
Moenie probeer keer dat die persoon beweeg nie
Moenie probeer om die persoon se stuiptrekkings fisies te stop nie; hou mense en gevaarlike voorwerpe weg. ‘n Stywe greep kan besering veroorsaak, veral as die persoon reeds op die vloer ruk.
Moenie mond-tot-mond-asemhaling tydens die aktiewe rukbewegings gee nie. Wag totdat die aanval verby is en kyk of die persoon normaal asemhaal. Indien wel, plaas hom of haar in die herstelposisie. Indien nie, bel nooddienste en begin KPR volgens jou opleiding.
Wanneer moet jy ‘n ambulans bel?
Bel 112 vanaf ‘n selfoon vir nooddienste, of gebruik 10177 vir ambulansdienste in Suid-Afrika. Volg jou plaaslike nooddienstebesonderhede en moenie die persoon self vervoer as hy of sy nog bewusteloos, verward of benoud is nie.
Enige aanval wat langer as 5 minute duur, is ‘n mediese noodgeval. Dit kan status epilepticus wees, waar aanvalle aanhou of kort ná mekaar kom sonder dat die persoon bykom. Bel onmiddellik ‘n ambulans, want langdurige aanvalle en aanhoudende bewusteloosheid kan ernstige komplikasies veroorsaak.
Volgens die NHS se ambulansriglyne by ‘n aanval vereis ‘n eerste aanval en aanvalle langer as vyf minute dringende mediese hulp.
| Situasie | Wat om te doen |
|---|---|
| Die aanval duur langer as 5 minute | Bel onmiddellik 112 of kry noodhulp. Dit kan status epilepticus wees. |
| ‘n Tweede aanval begin voor herstel | Kry onmiddellik mediese hulp. |
| Dit is die persoon se eerste bekende aanval | Kry mediese beoordeling, selfs al is epilepsie nog nie gediagnoseer nie. |
| Die persoon sukkel om asem te haal of word nie wakker nie | Bel onmiddellik vir hulp. |
| Die aanval gebeur in water | Bel onmiddellik, selfs al lyk die persoon later beter. |
| Die aanval gebeur tydens swangerskap | Kry dadelik noodhulp. |
| Die aanval volg op ‘n val, stamp, kopbesering of ander ernstige besering | Kry dadelik noodhulp. |
Moenie wagtyd mors as jy onseker is nie. Selfs as die aanval korter as vyf minute duur, kry dringend mediese hulp as die persoon nie normaal herstel nie. Dit is beter om hulp te ontbied as om ‘n ernstige probleem mis te kyk.
Wat om te doen nadat die rukbewegings ophou
Wanneer die aanval eindig, bly die persoon dikwels gedisoriënteerd. Hy of sy mag nie weet waar hulle is, wat gebeur het of wie jy is nie. Praat stadig en gebruik kort sinne, soos: “Jy het ‘n aanval gehad. Jy is veilig. Ek bly by jou.”
Gee tyd vir herstel en kyk vir beserings
Hou die persoon op die sy totdat hy of sy heeltemal wakker is en normaal asemhaal. Moenie die persoon alleen laat nie. Kyk vir bloeding, ‘n kopbesering, ‘n gebyte tong, pyn of ‘n moontlike fraktuur.
Moenie koffie, kos, tablette of medikasie aanbied voordat die persoon volledig wakker is en veilig kan sluk nie, behalwe volgens ‘n vooraf vasgestelde mediese noodplan deur ‘n bevoegde persoon. Indien ‘n bevoegde persoon voorgeskrewe medisyne volgens die bestaande aksieplan gebruik het, rapporteer enige newe-effekte aan gesondheidswerkers.
Klein slukkies water is eers gepas wanneer die persoon volledig wakker is en sonder moeite kan sluk. Volgens Life Healthcare se aanval-noodhulpadvies moet jy dringend mediese hulp kry by swak asemhaling, nuwe aanvalle, onvermoë om wakker te word of verslegtende verwarring.
Skryf neer wat jy gesien het
As dit moontlik is, maak ‘n kort nota vir die persoon of familielid. Skryf die begintyd en eindtyd neer, asook wat voor die aanval gebeur het. Het die persoon geval? Was daar ‘n vreemde reuk of ander waarskuwingstekens? Het jy verwarde gedrag of beserings opgemerk?
Hierdie waarnemings help ‘n dokter meer as spekulasie of ‘n algemene beskrywing soos “dit was baie erg”. Moenie ‘n video maak of deel sonder die persoon se toestemming nie. Privaatheid bly belangrik, ook in ‘n noodgeval.
Diagnose, oorsake en daaglikse beheer
‘n Dokter ondersoek ‘n aanval en moontlike oorsake voordat epilepsie oorweeg word. Kopbeserings, beroertes, breininfeksies, genetiese faktore en vorige breinskade kan by die toestand betrokke wees. Party volwassenes kry egter nooit ‘n duidelike rede nie.
Hoe dokters die toestand ondersoek
Die diagnose berus op die persoon se geskiedenis, ‘n mediese ondersoek en toepaslike toetse.
Die elektro-enkefalogram meet breinaktiwiteit. Afhangend van die situasie kan bloedtoetse, ‘n breinskandering of ander ondersoeke ook nodig wees. ‘n Normale elektro-enkefalogram sluit epilepsie nie op sy eie uit nie; die uitslag moet in konteks geïnterpreteer word.
Neem ‘n lys van alle medikasie, vitamiene, kruieprodukte en aanvullings na die afspraak. Dit help die dokter om moontlike interaksies of snellers raak te sien.
Daaglikse beheer en leefgewoontes werk saam
Anti-epileptiese medisyne help baie mense om epilepsie te beheer. Jou dokter stel ‘n persoonlike plan vir behandeling op en pas dit volgens jou behoeftes aan.
Neem jou medikasie elke dag op dieselfde tyd. Medikasie moet nie skielik gestaak word nie, want dit kan aanvalle uitlok, selfs ná ‘n aanvalvrye tydperk. Noem ook alle medikasie, vitamiene, kruieprodukte en aanvullings aan jou dokter.
Algemene newe-effekte van ‘n voorgeskrewe geneesmiddel kan slaperigheid, duiseligheid of naarheid insluit. Kontak jou dokter oor ernstige of nuwe newe-effekte. Moenie jou dosis self verander nie, selfs as newe-effekte lastig is.
Vir moeilik beheerbare aanvalle kan ‘n spesialis verdere behandeling bespreek. Chirurgie word slegs vir geselekteerde mense met aanvalle wat moeilik beheerbaar is ná spesialisassessering oorweeg. Chirurgie is nie ‘n algemene eerste stap nie. Vir sekere mense kan ‘n spesialis ook ‘n ketogene dieet oorweeg, maar dit moet nie op eie houtjie begin word nie.
Genoeg slaap, gereelde maaltye, stresbestuur en die vermyding van bekende snellers kan help. Slaaptekort, alkohol, vorige breinskade en ander individuele snellers is moontlike risikofaktore. Bespreek ook alkoholgebruik, bestuur, werk op hoogtes of naby water, swangerskapbeplanning en moontlike interaksies tussen middels met jou dokter.
Healthdirect se oorsig oor aanvalle en herstel beklemtoon dat aanhoudende bewusteloosheid ná ‘n aanval ook dringende sorg nodig het. Herhaalde aanvalle en beserings kan ernstige probleme veroorsaak. Status epilepticus is ‘n ernstige komplikasie wat onmiddellike noodsorg vereis.
Gereelde opvolgafsprake help om langtermynbeheer van epilepsie te monitor. Gesonde gewoontes ondersteun algemene welstand, maar genees nie die toestand nie en vervang nie mediese sorg nie.
Gereelde vrae
Wat moet ek eerste doen wanneer iemand ‘n epileptiese aanval kry?
Beskerm die persoon teen beserings, skuif harde of skerp voorwerpe weg en begin die tyd meet. Moenie die persoon vashou nie, en draai hom of haar op die sy sodra dit veilig is.
Wanneer moet ek ‘n ambulans bel?
Bel 112 vanaf ‘n selfoon of 10177 vir ‘n ambulans as die aanval langer as 5 minute duur, ‘n tweede aanval begin voordat die persoon herstel, of die persoon nie normaal asemhaal of wakker word nie. Kry ook dringend hulp vir ‘n eerste bekende aanval, ‘n aanval in water, tydens swangerskap of ná ‘n ernstige besering.
Kan iemand sy of haar tong insluk tydens ‘n aanval?
Nee, dit is nie moontlik om die tong in te sluk nie. Moet nooit vingers, ‘n lepel, kos, water of enige ander voorwerp in die mond plaas nie, omdat dit besering of verstikking kan veroorsaak.
Wat moet ek doen nadat die rukbewegings ophou?
Hou die persoon op die sy, bly naby en praat rustig totdat hy of sy heeltemal wakker is en normaal asemhaal. Kyk vir beserings, en bied eers klein slukkies water of ander medikasie aan wanneer die persoon veilig kan sluk.
Beteken een aanval dat iemand epilepsie het?
Nee, een aanval of herhaalde toevalle beteken nie outomaties dat iemand epilepsie het nie. ‘n Dokter moet moontlike oorsake, soos lae bloedsuiker, alkoholonttrekking, ‘n kopbesering of beroerte, ondersoek.
‘n Kalm plan beskerm iemand se lewe
Gebruik hierdie kort kontrolelys:
- Beskerm die persoon teen beserings.
- Meet hoe lank die aanval duur.
- Hou die mond leeg deur niks daarin te plaas nie.
- Plaas die persoon veilig op die sy wanneer dit moontlik is.
- Bly naby.
- Bel nooddienste wanneer dit langer as vyf minute duur of wanneer aanvalle herhaal sonder normale herstel. Dit kan status epilepticus wees en is ‘n noodgeval.
Vinnige, veilige optrede kan beserings en ander komplikasies help voorkom. Moenie op boererate of raaiskote staatmaak nie. Hierdie riglyne vervang nie professionele mediese advies of ‘n individuele noodplan nie.