Skielike kortasem, ’n benauwd gevoel en skerp borspyn kan binne minute ernstig word. Longembolie simptome moet nooit met tee, rus of boererate tuis afgewag word nie.
’n Bloedprop kan ’n longslagader blokkeer en die asemhaling vinnig bemoeilik. Dit is ’n vorm van pulmonale embolisme wat die hart en longe kan oorlaai, daarom maak vroeë hulp ’n groot verskil.
Belangrike kernpunte
- Longembolie-simptome soos skielike kortasem, pyn met diep asemhaling, bloed ophoes, floute en koue sweet vereis onmiddellike noodhulp. Longembolie staan ook as pulmonale embolisme bekend.
- ‘n Bloedklonter begin dikwels as diepveneuse trombose, ook bekend as ‘n trombosebeen, maar nie elke persoon kry beenklagtes nie.
- Bloedverdunners voorkom dat nuwe klonte vorm, maar moet deur ‘n dokter gekies en gemonitor word.
- Moenie ‘n pynlike, geswelde kuit masseer of natuurlike “bloedverdunners” gebruik as jy ‘n klont vermoed nie.
- Aanhoudende kortasem ná behandeling verdien opvolg, selfs al voel jy beter as voorheen.
Longembolie simptome wat noodhulp vereis
Longembolie simptome kan soos ‘n hartaanval, longontsteking of ‘n ernstige asma-aanval voel. Skielike borspyn, of “pijn op de borst”, en kortasem, ook bekend as “kortademigheid”, kan op pulmonale embolisme dui. Jy kan nie die oorsaak veilig by die huis onderskei nie. Kry hulp vinnig as die pyn, asemnood of benauwd gevoel nuut, ernstig of toenemend is.
Rooi vlae wat jy nie moet uitstel nie
Bel 112 vanaf ‘n selfoon in Suid-Afrika, of kontak plaaslike nooddienste, as iemand skielik kortasem raak of nie normaal kan praat weens asemnood nie. Skielike borspyn met asemnood kan ‘n longembolie wees en moet onmiddellik beoordeel word.
Bloed ophoes, flauwvallen, verwarring, blouerige lippe, lae suurstof, ‘n baie vinnige hartslag en koue sweet is ook gevaartekens. ‘n Vinnige of onreëlmatige pols saam met duiseligheid en borsongemak kan pulmonale embolisme of ander ernstige toestande aandui, soos simptome van ‘n hartritmeversteuring.
Wat om te doen terwyl hulp op pad is
Laat die persoon regop sit of in ‘n gemaklike posisie rus. Maak stywe klere los en bly by hulle. Moenie dat hulle self hospitaal toe bestuur nie, en moenie op ‘n afspraak by ‘n huisarts wag wanneer daar akute noodtekens is nie.
Moenie aspirien, kruie-aanvullings, alkohol of ‘n “natuurlike bloedverdunner” probeer nie. Dit kan bloeding verhoog of die regte behandeling vir ‘n longembolie vertraag. Indien die persoon bewusteloos raak en nie normaal asemhaal nie, volg die noodoperateur se instruksies oor KPR.
Borspyn met asemnood is ‘n mediese noodgeval totdat ‘n gesondheidswerker ‘n minder ernstige oorsaak bevestig.
Hoe ‘n bloedklont die long bereik
Die meeste longembolieë begin in ‘n diep aar in die been. ‘n Bloedprop, ook ‘n bloedklonter genoem, kan losraak en deur die bloedstroom beweeg. Dit kan in ‘n longslagader vassit en ‘n longembolie, of pulmonale embolisme, veroorsaak.
Tekens van ‘n moontlike trombosebeen
Een kuit of been kan skielik swel, warm voel, rooi of donkerder verkleur en pynlik wees. Hierdie tekens kan by ‘n trombosebeen voorkom, maar bevestig nie self ‘n diagnose nie.
Nie almal met DVT het duidelike tekens nie. Tog is wanneer swelling in een been op ‘n bloedklont dui belangrike leesstof wanneer swelling vinnig verskyn. Kry dringende professionele hulp as beenklagtes saam met borspyn of kortasem voorkom.
Hoekom tuisbehandeling nie veilig is nie
Rus, bene oplig en ligte beweging kan soms gewone voet- of beenswelling verlig. Dit kan egter nie ‘n longembolie of pulmonale embolisme uitsluit of behandel nie. Moenie ‘n verdagte kuit masseer of ‘n warm kompres daarop plaas nie.
Knoffel, gemmer, borrie en ander aanvullings kan ook nie ‘n klont behandel nie. Sommige kan met bloedverdunners inmeng en die kans op bloeding verhoog, terwyl tuisbehandeling noodsorg kan vertraag.
Wie het ‘n groter risiko vir longembolie?
‘n Bloedklont kan enigeen tref, maar die kans styg wanneer bloed stadig vloei, ‘n aar beskadig is, of die bloed makliker stol. Hierdie risikofaktore kan tot pulmonale embolisme bydra, maar bewys nie op hul eie ‘n diagnose nie. Die American Lung Association se oorsig van risikofaktore beklemtoon dat jy jou persoonlike risiko met ‘n gesondheidswerker moet bespreek. Praat vooraf met jou huisarts, veral voordat jy ‘n lang reis beplan.
Onaktiwiteit, operasies en siekte
Lang bedrus ná ‘n operasie, ernstige siekte of besering verhoog die risiko. Dieselfde geld ure se stil sit op ‘n lang reis. Hierdie risikofaktore maak gereelde beweging belangrik. Staan op, strek jou bene en loop gereeld wanneer dit veilig is.
Kanker, vorige DVT of pulmonale embolisme, vetsug, roken en ‘n familiegeskiedenis van bloedklonte kan ook ‘n rol speel. Vertel jou dokter van enige vorige bloedklonter voordat jy ‘n lang reis aanpak.
Swangerskap en hormone
Swangerskap en die eerste weke ná geboorte verhoog die kans op bloedklonte. Sê dadelik vir ‘n dokter as jy in hierdie tyd een geswelde, seer been, skielike borspyn of kortasem kry.
Estrogeenbevattende voorbehoeding en hormoonvervanging kan die risiko by sommige mense verhoog. Moenie jou voorbehoeding self staak as jy geen noodtekens het nie, maar bespreek jou persoonlike geskiedenis met ‘n dokter. Skielike borspyn of asemnood vereis onmiddellik hulp, nie ‘n gewone afspraak nie.
Saam met vorige klonte, kanker, vetsug, familiegeskiedenis, roken en hormone behoort hierdie risikofaktore deel van jou gesondheidsbeplanning te wees.
Hoe dokters ‘n longembolie ondersoek
By die ziekenhuis beoordeel personeel eers jou asemhaling, suurstofvlak, bloeddruk, hartslag en simptome. Hulle vra oor onlangse operasie, reise, swangerskap, medikasie en vorige bloedklonte.
D-dimeer en CT-pulmonêre angiografie
‘n D-dimeer-bloedonderzoek meet stowwe wat kan verhoog wanneer die liggaam ‘n bloedklont afbreek. ‘n Normale uitslag kan pulmonale embolisme help uitsluit wanneer die dokter die kliniese risiko reeds as laag beoordeel.
‘n Verhoogde D-dimeer bewys egter nie op sy eie pulmonale embolisme nie. Infeksie, swangerskap, ouderdom en ander toestande kan dit ook verhoog. Wanneer die vermoede van ‘n longembolie hoog is, gebruik dokters gewoonlik beeldvorming. Mayo Clinic se oorsig van diagnose en behandeling verduidelik waarom dit soms moeilik is om die toestand te bevestig.
| Ondersoek | Wat dit kan wys |
|---|---|
| CT-pulmonêre angiografie, ook bekend as ‘n CT-scan | ‘n Blokkasie in die bloedvate van die longe, insluitend die longslagader |
| Been-ultraklank, of echografie | ‘n Diepveneuse bloedklont in die been |
| V/Q-skandering | Hoe lugvloei en bloedvloei in verskillende dele van die longe vergelyk |
CT-pulmonêre angiografie is dikwels die hoofskandering. ‘n V/Q-skandering kan nuttig wees wanneer CT-kontras nie geskik is nie, maar die uitslag moet saam met jou simptome beoordeel word.
Ander toetse help om die hele prentjie te sien
‘n Elektrokardiogram, borskas-X-straal en ander bloedtoetse kan alternatiewe oorsake van borspyn of asemnood help ondersoek. ‘n Ekkokardiogram kan wys of die regterkant van die hart onder druk is.
Die dokter kies toetse volgens jou simptome, nierfunksie, swangerskapstatus en hoe stabiel jy is. Vir nie-dringende opvolg kan jou huisarts verdere verwysing reël. By ernstige asemnood of borspyn, gaan direk na ‘n ziekenhuis vir noodhulp, en moenie vir ‘n gewone afspraak of apteektoets wag nie.
Behandeling en herstel ná ‘n longembolie
Behandeling van ‘n longembolie begin dikwels vinnig. Die doel is om verdere klontvorming te voorkom. Jou liggaam breek die bestaande klont geleidelik af. Die plan hang af van die erns en oorsaak.
Bloedverdunners en dringende behandeling
Bloedverdunners word dikwels aanvanklik met heparien begin. Daarna kan apixaban, rivaroxaban, dabigatran, edoxaban of warfarin gebruik word. Die behandelende dokter bepaal die middel, dosis, duur en nodige monitering volgens jou nierfunksie en ander medisyne.
By ‘n lewensgevaarlike pulmonale embolisme met baie lae bloeddruk kan spesialiste trombolise oorweeg. Dit kan die klont oplos, maar verhoog die risiko van ernstige bloeding. Geselekteerde gevalle van pulmonale embolisme kan in die ziekenhuis met ‘n kateter of operasie behandel word. Behandelingsopsies vir pulmonêre embolie gee ‘n algemene oorsig, maar jou dokter se plan bly leidend.
Terugkeer na gewone aktiwiteite
Ná ‘n longembolie kan moegheid en minder stamina tyd neem om te verbeter. Begin stap of oefen slegs volgens jou dokter se raad, veral ná ‘n groot embolie. Volg opvolgafsprake by jou huisarts of spesialis. Aanhoudende of verslegtende simptome vereis beoordeling deur ‘n dokter, spesialis of nooddiens, afhangend van die erns.
Moenie bloedverdunners self begin, verander of stop wanneer jy beter voel nie. Vermy ook nuwe kruie- of vitamienaanvullings voordat ‘n apteker of dokter dit goedkeur. Warfarin kan deur groot, skielike veranderinge in vitamien K-inname beïnvloed word. Om op te hou met roken, gereeld te beweeg en opvolgafsprake by te woon, help om toekomstige risiko te bestuur.
Akute en chroniese longembolie verskil
‘n Akute longembolie begin skielik wanneer ‘n nuwe bloedklont die longslagaar blokkeer. Dit verg dringende beoordeling en dikwels onmiddellike behandeling met bloedverdunners.
Sommige mense ervaar ná behandeling steeds kortademigheid, borsongemak of swak oefenvermoë. Dit kan deel van herstel wees, maar aanhoudende klagtes behoort deur ‘n huisarts opgevolg te word. Skielike of verergerende borspyn en asemnood is egter weer ‘n noodgeval. In seldsame gevalle ontstaan chroniese trombo-emboliese pulmonale hipertensie, ‘n vorm van pulmonale embolisme, wanneer ou klonte en littekenweefsel druk in die longbloedvate verhoog. Dit moet deur ‘n gesondheidswerker beoordeel word, en Post-pulmonale-embolie sindroom beklemtoon waarom opvolg ná ‘n longembolie belangrik is.
Vrae wat mense dikwels vra
Kan ‘n longembolie sonder pyn in die been gebeur?
Ja. ’n Pulmonale embolisme kan voorkom sonder duidelike tekens van ’n trombosebeen. Skielike kortasem, borspyn met asemhaling of floute bly dringend, selfs sonder ’n geswelde kuit.
Hoe lank gebruik ’n mens bloedverdunners?
Daar is nie een vaste antwoord nie. Die duur hang af van die oorsaak van die klont, vorige klonte, swangerskap, bloedingrisiko en ander kliniese faktore. Slegs die behandelende dokter moet besluit wanneer dit veilig is om die medikasie te stop.
Kan ek natuurlike middels saam met bloedverdunners gebruik?
Moenie aanvaar dat “natuurlik” veilig beteken nie. Kruie, hoë-dosis vitamiene en pynmiddels kan die werking van antikoagulante verander. Vra eers jou huisarts, apteker of behandelende dokter voordat jy enige aanvulling begin.
Die veilige reaksie is vinnige hulp
Skielike borspyn, kortasem, floute of veranderinge in bewussyn vereis onmiddellike mediese beoordeling. Simptome van longembolie kan nie tuis bevestig of uitgesluit word nie. Die regte toets en behandeling kan ernstige komplikasies voorkom.
Boererate kan ’n moontlike pulmonale embolisme nie bevestig of behandel nie. Bel eerder te vroeg as te laat wanneer flauwvallen, asemhalingsveranderinge, pyn of veranderinge in bewussyn voorkom.